ऊपास

 ऊपास 

      " मॕडम , त्या अमुक पेशंटच्या मिसेस आल्या आहेत. तुम्हाला भेटायचय. त्या खूप बडबड करताहेत. पण त्या काय बोलताहेत  मला काहीच कळत नाहीये. त्या तुमच्याशी भांडायला आल्या आहेत असही म्हणताहेत .मी पाठवतीय बरं का त्यांना आत. " 

    माझी रीसेप्शनीस्ट फोनवरून सांगायच्या ऐवजी आत येऊन सांगून गेली . 

   मला ते अमूक पेशंट चांगलेच परीचयाचे होते. गेली सातआठ महीन्यांपासून नियमित येत होते . त्यांच्या मिसेसने भांडायला यावं असं काही आठवेना. बरं आणि या सातआठ महीन्यात यांची मिसेस एकदाही सोबत आलेली नव्हती क्लिनिकला. मी जरा बुचकळ्यातच पडले . तेवढ्यात अमूक पेशंटच्या मिसेस आणि त्यांचा तरूण मुलगा दोघे आत आले. मुलाच्या चेहर्यावर हास्य होते. दोघे बसत नाही तोच मिसेस थोड्या ऊच्च स्वरात बोलायला लागल्या , " तुम्हीच सांगितलं न यांना ऊपाशी राहायला ?  अहो यांना काही त्रास झाला तर मी काय करायचं . यांना फोन करून सांगून टाका की असलं काही करायचं नाही. " 

  एकदम धाडकन विषयाला असा हात घातल्याने मला पटकन संदर्भच कळेना या काय बोलताहेत. माझ्या चेहर्यावर प्रश्न चिन्हच होतं . आणि नीटसं न कळल्याने " काय नक्की काय झालंय  ? " असं एकीकडे मेंदूला ताण देत विचारलं . 

त्यावर त्यांनी पुन्हा सगळं तश्याच पद्धतीनं सांगितलं . तो पर्यंत माझा मेंदू काय घडलं हे आठवू लागला नी अरेच्या देवा असं आहे होय. असे मनातच म्हटलं. 

        हे  अमूक पेशंट यांना माधवबागेच्या ट्रीटमेंट नी चांगला फरक पडला होता. फक्त पुढे भविष्यात त्रास होऊ नये म्हणून मी यांना वजन कमी करायला सांगितलं . ( त्यावेळेस माधवबागेचा सुप्रसिद्ध डाएट बॉक्स याचा शोध लागायचा होता अजून ज्याने यांचे वजन लगेच कमी झाले असते ) पण आहार नियोजन करूनही वजन कमी होत नव्हते. या अमूक पेशंटची कफप्रकृति असल्याने वजन कमी होणे हे आव्हानच होते. म्हणून मी त्यांना पूर्ण दिवस नाही तर फक्त आठ तासाचे लंघन आठवड्यातून एक वेळा करायला सांगितले होते. 

        बाप रे या कारणासाठी माझ्याशी कुणी अगदी भांडायलाच येईल अशी मी कधी कल्पनाही केली नव्हती. 

      मी त्यांच्या मिसेसना लंघन कशाप्रकारे काम करते वगैरे शास्त्रीय माहीती द्यायचा प्रयत्न केला. हो प्रयत्नच... कारण त्या घरूनच त्यांचं माझ्याकडे येण्याचं टार्गेट ठरवून आल्या होत्या. त्यामुळे मी काहीही सांगितलेलं त्यांच्या आतपर्यंत जातच नव्हतं नी ते मला त्यांच्या चेहर्यावरूनच कळत होतं की माझे शब्द वाया जाताहेत. मात्र शेजारी बसलेल्या तरूण मुलाला सगळं समजलं. त्यानेही आईला समजून सांगायचा प्रयत्न केला पण व्यर्थ.  त्यांचा हेका एकच ते असे आठ तास ऊपाशी राहीले तर त्यांना त्रास होईल चक्कर येईल वगैरे वगैरे बरच काही. त्या तासाभरात ऊच्चरवाने त्या पुन्हापुन्हा जेंव्हा तेचतेच सांगत राहील्या तेंव्हा त्यांच्या मनातला ताण कमी होण्यासाठी मला माघार घ्यावी लागली. फक्त लगेच फोन करून सांगा हा हट्ट मात्र मी पुरवला नाही. 

      लंघन ऊपास या बाबत आपल्याकडे खूपच गैरसमज पसरले आहेत. मात्र आपण हल्ली ज्या पद्धतीने  ऊपास करतो त्या अर्थी ऊपास नव्हे हे तुम्हाला लक्षात आलेच असेल. खरं तर भारतीय संस्कृतीमधे तिथीनुसार असंख्य ऊपास सांगितले आहेत. एकभुक्तं ,  नक्तं , फलाहार , फक्त पाणी पिऊन ,  निर्जळी , बिन मिठाचे , फक्त ऊकडलेल्या भाज्या ..... असे बरेच ...त्या सगळ्याला आरोग्याच्या दृष्टीने खूप महत्त्व आहे. पण हे ऊपास आरोग्याला घातक आहेत असा गैरसमज पसरवण्यात आधुनिक शास्त्राच्या डॉक्टरांचा खूप मोठा हातभार आहे. ऊपासाने बिपी वाढतं पित्त वाढतं चक्कर येते अशा गोष्टी जाणून बुजून नव्हे पण त्यांच्या तोंडून सहजपणे गेल्या अनेक वर्षांपासून बाहेर पडतात कारण ॲलोपथीची पित्तावरची सोडून ईतर औषधे ही ऊपाशीपोटी घेतली तर पित्त वाढतेच. त्यामुळे गोळ्या चालू करताना ऊपास करायचे नाहीत असे पथ्थ ते सांगतात.  ऊपास बंद करा ताबडतोब असे गंभीरपणे सांगणारा सगळ्यात आघाडीवर मधुमेह तज्ञ असतो. कारण नीट समजून घ्या . रक्तातली साखर तीव्रपणे कमी करणार्या गोळ्या जेंव्हा चालू असतात तेंव्हा ऊपाशी राहीलं तर साखर जास्त कमी होऊन धोका ऊत्पन्न होऊ नये म्हणून मधुमेही रुग्णाला ऊपास घातक असे वाक्य वर्षानुवर्षे म्हटले गेल्यावर सगळ्याच आजाराच्या रुग्णांना ऊपास घातक हा गैरसमज कानगोष्टींप्रमाणे समाजात पसरला .  आयुर्वेदामधे तर लंघन ही एक चिकित्सापद्धतीच सांगितलीय. त्यामुळे ऊपास ( लंघन ) हे निरोगी आणि रोगी या दोन्हीही अवस्थेत करता येते. हो अगदी ऊच्चरक्तदाब मधुमेह हृदयरोग असलेल्या रुग्णांनाही करता येते. फक्त ऊपासाबद्दल शास्त्रीय माहीती असलेल्या डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन त्यांच्या देखरेखीखाली करावा ही विनंती. 

  जपानी बॉयॉलॉजिस्ट Yoshinori Oshomi यांना 2016 चे नोबेल या ऊपाशी राहाण्याच्या संशोधनावरच मिळालय हे तुम्हाला माहीतच असेल . त्यामुळे आधुनिक शास्त्राचा शिक्काही बसलाय या लंघनावर की हे घातक नाहीये तर ऊलट शरीर दुरुस्त होण्यासाठी आवश्यक आहे.

     आता दिवाळीचे पदार्थ दाबून खाल्ल्यावर एक ऊपास तो बनता है !  बरोबर ना !

डॉ.आनंदी साठये